چطور بفهمیم قربانی دستکاری روانی شدهایم؟
گسلایتینگ فقط در روابط عاطفی اتفاق نمیافتد؛ این شکل از آزار روانی ممکن است در خانواده، محیط کار یا حتی روابط حرفهای رخ دهد. متخصصان هشدار میدهند تداوم چنین رفتارهایی میتواند اعتمادبهنفس فرد را تضعیف کند و زمینهساز اضطراب و افسردگی شود.
به گزارش مجله زیبایی سبز به نقل از سلامت نیوز از clevelandclinic، اصطلاح «گسلایتینگ» (Gaslighting) در فضای مجازی و فرهنگ عامه رواج زیادی پیدا کرده و گاهی بیش از حد برای توصیف رفتارهای نامناسبی مانند دروغگویی، احساس گناه دادن به دیگران یا تحقیر آنها به کار میرود. اما گسلایتینگ واقعی، شکل مشخصی از آزار عاطفی و دستکاری روانی است که توانایی فرد برای اعتماد کردن به دیگران و حتی خودش را مختل میکند.
دکتر چیونا چایلدز، روانشناس، توضیح میدهد گسلایتینگ چیست، چگونه میتوان آن را تشخیص داد و در صورت تجربه چنین رفتاری چه اقداماتی باید انجام داد:
گسلایتینگ چیست؟
گسلایتینگ زمانی اتفاق میافتد که فردی با استفاده از الگوهای رفتاری مشخص تلاش میکند دیگری را به این باور برساند که سلامت عقل خود را از دست داده یا توانایی تصمیمگیری درستی ندارد. هرچه این رفتار طولانیتر ادامه پیدا کند، اعتماد قربانی به خودش، دیگران و دنیای اطرافش بیشتر از بین میرود.
دکتر چایلدز توضیح میدهد: «گسلایتینگ نوعی دستکاری عاطفی است که باعث میشود احساس کنید عواطف و احساساتتان اعتبار ندارند یا اتفاقی که تصور میکنید در حال رخ دادن است، واقعاً وجود ندارد. بهمرور، فرد نسبت به ارزشمندی خود، عزتنفس و تواناییهای ذهنیاش دچار تردید میشود.»
واژه گسلایتینگ از نمایشنامه بریتانیایی «چراغ گاز» (Gas Light) در سال ۱۹۳۸ و فیلمی با همین نام در سال ۱۹۴۴ گرفته شده است. در هر دو اثر، شوهری آزارگر با دروغگویی و دستکاری روانی تلاش میکند همسرش را متقاعد کند که دچار اختلال روانی شده و نمیتواند برای خودش تصمیم بگیرد. هدف او نیز دسترسی به جواهرات خانوادگی همسرش است.
امروزه اصطلاح گسلایتینگ برای توصیف مجموعهای از رفتارهای ناسالم و تکرارشونده در روابط به کار میرود. این رفتارها ممکن است در روابط عاطفی، محیط کار، مطب پزشک و حتی میان اعضای خانواده، دوستان و آشنایان رخ دهند.
نمونهها و رفتارهای رایج در گسلایتینگ
هیچ رفتار یا تجربه منفردی بهتنهایی نشاندهنده گسلایتینگ نیست. گسلایتینگ یک الگوی رفتاری است که در آن فرد بارها و بارها از شیوههای مختلف برای دستکاری روانی دیگری استفاده میکند.
افرادی که چنین رفتاری دارند، ممکن است از روشهای زیر استفاده کنند:
- شما را بیش از حد احساسی یا حساس جلوه دهند.
- شما را به خاطر کارهایی که انجام ندادهاید یا به خاطر نمیآورید، سرزنش کنند.
- بهجای حل مسئله، بحث را منحرف کنند یا با مطرح کردن موضوعات دیگر به مقابله با شما بپردازند.
- مسئولیت رفتارهای خود را نپذیرند.
- روایت شما از اتفاقات را انکار کنند.
- با ایجاد احساس گناه، شما را متقاعد کنند که کار اشتباهی انجام دادهاید.
- برای آسیب زدن به اعتمادبهنفستان، شما را تحقیر یا کوچک کنند.
- شما را از شبکه حمایتیتان، از جمله دوستان و خانواده، دور کنند تا به آنها وابسته شوید.
- به شکل آشکار یا پنهانی به شما دروغ بگویند.
- درباره قضاوتها و تصمیمهایتان تردید ایجاد کنند.
- به خاطر افکار، احساسات یا رفتارهایتان شما را شرمنده کنند.
- مسئولیت رفتارهای خود را به گردن شما بیندازند و در نهایت این احساس را ایجاد کنند که مقصر اتفاقات شما هستید.
- احساسات و نگرانیهایتان را بیاهمیت جلوه دهند یا اعتبار آنها را زیر سؤال ببرند.
- اطلاعات را از شما پنهان کنند و با این کار امکان گفتوگو و حل مشکلات را دشوارتر سازند.
هر یک از این رفتارها بهتنهایی ناسالم و مشکلساز است؛ اما تکرار و ترکیب آنها در طول زمان میتواند سلامت روان و احساس هویت فرد را تحت تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، فرد ممکن است به سلامت عقل خود شک کند، توانایی تصمیمگیریاش را زیر سؤال ببرد و حتی نتواند تشخیص دهد چه چیزی واقعی است و چه چیزی نیست.
دکتر چایلدز میگوید: «ممکن است فردی که گسلایتینگ انجام میدهد، از رفتار خود آگاه باشد یا نباشد. اما در هر صورت، تجربه این رفتار از سوی طرف مقابل میتواند بسیار گیجکننده و آسیبزا باشد.»
نشانههای اینکه ممکن است قربانی گسلایتینگ باشید
گسلایتینگ اغلب به شکل نامحسوس یا مقطعی اتفاق میافتد. به همین دلیل، ممکن است فرد متوجه نشود که در معرض چنین رفتاری قرار گرفته یا درباره واقعی بودن آن تردید داشته باشد. همین ویژگی است که گسلایتینگ را خطرناک میکند؛ زیرا فرد را به شک کردن به خودش سوق میدهد.
با این حال، اگر متوجه الگویی تکرارشونده از رفتارهایی مانند دروغگویی، سرزنش و تحقیر شدید، ممکن است با گسلایتینگ روبهرو باشید.
برخی نشانههای احتمالی عبارتاند از:
- فرد اشتباهات خود را نمیپذیرد و مسئولیت آنها را بر عهده نمیگیرد.
- به شما میگوید خاطراتتان از اتفاقات با واقعیت متفاوت است یا اشتباه میکنید.
- شما را مسئول نحوه رفتار خودش با شما میداند.
- بهندرت یا هرگز بابت اشتباهاتش عذرخواهی نمیکند.
- مرتب به شما میگوید «دیوانه»، «اشتباهکار»، «بیش از حد حساس» یا «زیادی واکنشگرا» هستید.
- از گذشته یا عمیقترین نقاط ضعف و ناامنیهای روانی شما علیه خودتان استفاده میکند.
گسلایتینگ سلامت روان فرد را هدف قرار میدهد و توانایی او برای تفکر مستقل را تضعیف میکند. بنابراین، احساسات و واکنشهای خودتان نیز میتوانند سرنخهایی درباره تجربه این نوع دستکاری روانی باشند.
برای مثال:
- در حضور این فرد یا حتی با فکر کردن به ملاقات با او، احساس اضطراب و نگرانی میکنید.
- دائماً درباره تصمیمهایتان تردید دارید و به قضاوت خود اعتماد نمیکنید.
- حتی زمانی که فکر نمیکنید کار اشتباهی انجام دادهاید، از او عذرخواهی میکنید.
- احساس میکنید شایسته توجه و زمانی که برایتان اختصاص میدهد، نیستید.
- پس از بحث و گفتوگو با او، بیشتر از قبل احساس سردرگمی میکنید.
- علاقه خود را به کار، فعالیتها و سرگرمیهایی که قبلاً از آنها لذت میبردید، از دست میدهید؛ زیرا تصور میکنید دیگر مانند گذشته در آنها توانمند نیستید.
- دیگران نیز متوجه تغییرات خلقوخو یا شخصیت شما در حضور این فرد یا هنگام صحبت درباره او شدهاند.
زیر سؤال رفتن ادراک فرد از واقعیت و سلامت عقل خود میتواند مشکلات روانی مانند اضطراب و افسردگی را ایجاد کند یا شدت ببخشد؛ مسائلی که ممکن است فرد را در چرخهای از آزار و سوءرفتار گرفتار کنند.
چرا افراد گسلایتینگ میکنند؟
دکتر چایلدز میگوید: «افراد به دلایل مختلفی ممکن است به گسلایتینگ روی بیاورند. ممکن است این رفتار را در دوران رشد و از خانواده خود آموخته باشند، در کودکی قربانی گسلایتینگ شده باشند یا گرایشهایی خودشیفتهوار داشته باشند.»
برخی افراد با هدف آسیب عاطفی زدن به دیگران یا به دست آوردن قدرت و کنترل بر آنها، از گسلایتینگ استفاده میکنند. با این حال، همیشه اینطور نیست که فرد آگاهانه و از ابتدا تصمیم گرفته باشد چنین رفتاری داشته باشد؛ حتی ممکن است از انجام آن بیخبر باشد.
گاهی افراد از گسلایتینگ بهعنوان یک سازوکار دفاعی استفاده میکنند. آنها ممکن است بدون فکر کردن به پیامدهای رفتار خود و بدون آگاهی از تأثیر آن بر دیگران، واکنشهایی مانند دروغگویی یا سرزنش کردن نشان دهند.
دکتر چایلدز توضیح میدهد: «گسلایتینگ میتواند نوعی فرافکنی باشد؛ بهویژه زمانی که فرد به خاطر رفتارهایش مورد انتقاد قرار میگیرد. در این شرایط، او با منحرف کردن بحث و مقصر جلوه دادن دیگران، از پذیرش مسئولیت فرار میکند. این رفتار شبیه یک تردستی است؛ توجه شما را به یک سمت جلب میکند تا متوجه اتفاقی که در سمت دیگر رخ میدهد، نشوید.»
چگونه با گسلایتینگ مقابله کنیم؟
گسلایتینگ توانایی فرد برای اعتماد به دیگران و خودش را مختل میکند. اما در صورت مواجهه با چنین رفتاری چه باید کرد؟ دکتر چایلدز چند راهکار برای مقابله با این وضعیت پیشنهاد میکند.
۱. رفتارهای گسلایتینگ را شناسایی کنید
وقتی به قضاوت خودتان شک دارید، تشخیص واقعیت میتواند دشوار باشد. از طرف دیگر، در شبکههای اجتماعی گاهی اصطلاح گسلایتینگ بهاشتباه برای توصیف انواع رفتارهای نامناسب به کار میرود. استفاده از منابع آموزشی و ابزارهای ارزیابی معتبر میتواند به شما کمک کند تجربه خود را بهتر بشناسید و درباره آن تصمیم دقیقتری بگیرید.
۲. تعاملات خود را ثبت کنید
تجربهها و گفتوگوهای خود را مستند کنید؛ از پیامها و مکالمات تصویری اسکرینشات بگیرید، پیامکها را نگه دارید، تاریخ اتفاقات را یادداشت کنید و خلاصهای از گفتوگوها بنویسید. شاید این کار خستهکننده به نظر برسد، اما میتواند به شما کمک کند واقعیت را از روایتهای تحریفشده تشخیص دهید.
۳. هنگام وقوع رفتار، به آن واکنش نشان دهید
هرچه گسلایتینگ طولانیتر ادامه پیدا کند، آسیبهای آن بیشتر میشود. نام بردن از رفتارهای ناسالم در همان زمان وقوع میتواند مانع ادامه و گسترش آنها شود.
دکتر چایلدز میگوید: «مطرح کردن رفتارهای گسلایتینگ به تعیین مرزهای شخصی و تغییر توازن قدرت در رابطه کمک میکند. این کار به طرف مقابل نشان میدهد که دیگر چنین رفتاری را نمیپذیرید.»
۴. برای مراقبت از خود وقت بگذارید
اولویت دادن به مراقبت از خود، راهی مناسب برای حفظ سلامت روان و تعادل عاطفی است. پس از تعامل با فردی که رفتارهای گسلایتینگ دارد، تمرینهایی مانند تنفس آگاهانه، تکنیکهای بازگشت به لحظه حال و تکرار جملات مثبت میتوانند به آرام شدن و بازیابی تمرکز کمک کنند.
۵. از رواندرمانگر کمک بگیرید
گسلایتینگ میتواند نگاه فرد به جهان را متزلزل و عزتنفس او را تضعیف کند. رواندرمانی و گفتوگو با متخصص سلامت روان میتواند به بهبود آسیبهای عاطفی، بازسازی اعتمادبهنفس و تقویت احساس هویت فرد کمک کند.
۶. در صورت امکان، فرد مقابل را نیز به درمان تشویق کنید
اگر تصور میکنید فردی که با شما چنین رفتاری دارد، آگاهانه این کار را انجام نمیدهد، میتوانید او را به مراجعه به رواندرمانگر تشویق کنید. متخصص میتواند به او کمک کند ریشه رفتارهای خود را بشناسد و برای تغییر و اصلاح آنها تلاش کند.
۷. زوجدرمانی را امتحان کنید
اگر گسلایتینگ را در رابطه عاطفی خود تجربه میکنید و معتقدید این رفتار عمدی نیست، زوجدرمانی ممکن است به بهبود ارتباط و بررسی مشکلات اصلی رابطه کمک کند.
دکتر چایلدز میگوید: «زوجدرمانی میتواند به رشد و تحول رابطه شما کمک کند.»
با این حال، درباره گسلایتینگ عمدی باید به یک نکته مهم توجه داشت: گفتوگو و استدلال با فردی که آگاهانه و با هدف کنترل شما چنین رفتاری میکند، ممکن است بینتیجه باشد. بنابراین، گاهی سالمترین تصمیم این است که بدانید چه زمانی باید رابطه را ترک کنید.
اگر رفتار فرد را به او گوشزد کردهاید اما همچنان ادامه میدهد یا حتی شدت آن بیشتر میشود، ممکن است پایان دادن به رابطه تنها راه سالم برای محافظت از خودتان باشد.
دکتر چایلدز در این باره میگوید: «آتش بدون سوخت نمیتواند بسوزد؛ همانطور که وقتی کسی برای درگیری وجود نداشته باشد، امکان ادامه دعوا هم از بین میرود.»

