راز بازگشت وزن پس از رژیم غذایی؛ چرا سلول‌های بدن وزن قدیمی را فراموش نمی‌کنند؟
آیا تا به حال احساس کرده‌اید بدن‌تان حافظه‌ای پنهان دارد که هر چقدر وزن کم می‌کنید، باز هم شما را به نقطه اول برمی‌گرداند؟ یافته‌های جدید دانشمندان و کشف «حافظه بیولوژیک سلول‌های چربی» نشان می‌دهد چرا ۸۰ درصد افراد پس از رژیم مجدداً چاق می‌شوند و چگونه می‌توان این زنجیره را شکست.
به گزارش مجله زیبایی سبز به نقل از یورونیوز، پژوهشگران مدت‌هاست درگیر این معما هستند که چرا افراد پس از رژیم غذایی یا قطع مصرف داروهای کاهش وزن، به‌سرعت دوباره وزن اضافه می‌کنند. مطالعه‌ای جدید از یک سرنخ پنهانی پرده بر داشته است؛ یک مکانیسم شیمیایی که ممکن است سلول‌های چربی را تحریک کند تا همچنان به تولید هورمون ایجادکننده گرسنگی ادامه دهند و حتی پس از کاهش وزن، نوعی «حافظه چاقی» در بدن باقی بگذارند.
دانشمندان هشدار می‌دهند که شواهد این مطالعه مربوط به موش‌هاست و هنوز اثبات قطعی مکانیسم بازگشت وزن در انسان نیست. با این حال به گفته متخصصان، این پژوهش گامی به جلو در درک عملکردها و تغییرات سلولی زیربنایی چاقی محسوب می‌شود.
مطالعات اخیر این دیدگاه قدیمی را که کم‌تحرکی علت اصلی چاقی است به چالش کشیده و عوامل ژنتیکی دیگری مانند اختلال در تولید هورمون جی‌ال‌پی-۱ (GLP-1) را با برخی انواع چاقی مرتبط دانسته‌اند.
با محبوبیت روزافزون داروهای کاهش وزن، درک این موضوع که چرا اثرات آن‌ها پس از قطع مصرف به‌سرعت از بین می‌رود اهمیت بیشتری پیدا کرده است. نویسندگان این مطالعه می‌گویند درمان چاقی علاوه بر کاهش وزن، مستلزم مقابله با این «حافظه بیولوژیک» در سلول‌های ماست.
ست فیلد، استاد پزشکی در بخش غدد درون‌ریز دانشگاه کیس وسترن رزرو و از نویسندگان این مقاله که در ماه سپتامبر در مجله سل ریپورتس (Cell Reports) منتشر شد، میگوید: «اگر بفهمیم این حافظه از کجا سرچشمه می‌گیرد، شاید در نهایت راهی پیدا کنیم تا جلوی آن را بگیریم.»
فکر اینکه سلول‌ها می‌توانند حافظه چاقی را حمل کنند جدید نیست، اما محققان همچنان در تلاش‌اند تا مکانیسم دقیق تاثیر آن بر بازگشت وزن را درک کنند. دانشمندان از طریق علم اپی‌ژنتیک (Epigenetics) در حال بررسی این موضوع هستند که چگونه عوامل بیرونی با تغییر نشانگرهای شیمیایی که رفتارهای سلولی را روشن و خاموش می‌کنند، روی عملکرد سلول‌ها اثر می‌گذارند.
مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۴ نشان داد که چاقی می‌تواند باعث تغییرات اپی‌ژنتیک پایدار در سلول‌های چربی انسان و موش شود. موش‌هایی که این تفاوت‌های سلولی را داشتند به‌سرعت وزن کم‌شده را بازیافتند، اما محققان پاسخ قطعی برای علت آن نداشتند.
مطالعه جدید بر تغییرات اپی‌ژنتیکی تمرکز دارد که بر تولید هورمون تحریک‌کننده اشتها به نام آسپروزین (Asprosin) تاثیر می‌گذارند. پژوهشگران دریافتند موش‌هایی که دچار افزایش وزن شده بودند، سطح بالایی از آسپروزین داشتند که حتی پس از کاهش وزن نیز در بدن آن‌ها باقی ماند.
اتول چوپرا، دانشیار پزشکی و ژنتیک دانشگاه کیس وسترن رزرو و یکی دیگر از نویسندگان مقاله میگوید: «حالت گرسنگی آن‌ها در وضعیت روشن (On) قفل شده است.»
طبق یافته‌های تیم چوپرا، علت باقی‌ماندن آسپروزین در بدن می‌تواند با نحوه عملکرد یک پیام‌رسان شیمیایی روی سلول‌های چربی مرتبط باشد. این ماده شیمیایی یعنی تی‌جی‌اف بتا ۱ (TGF-β1) با التهاب مرتبط است و در زمان چاقی افزایش می‌یابد و تولید آسپروزین را تحریک می‌کند.
این ماده شیمیایی معمولا طی چند دقیقه از بین می‌رود، اما محققان کشف کردند که اثر تحریک‌کننده اشتهای آن می‌تواند بسیار طولانی‌تر باقی بماند. یکی از دانشجویان آزمایشگاه به طور اشتباهی سلول‌های چربی تیمارشده با این ماده را در انکوباتور رها کرد و دو هفته بعد متوجه شد سلول‌ها همچنان سطح بالایی از آسپروزین تولید می‌کنند. وقتی محققان این ماده را به موش‌ها تزریق کردند، سطح آسپروزین آن‌ها هفته‌ها بعد همچنان بالا بود. آزمایش‌های بعدی نشان داد موش‌هایی که با غذای پرچرب تغذیه شده بودند و سطح این مواد در بدنشان بالا رفته بود، حتی پس از کاهش وزن نیز سطح بالای آسپروزین را حفظ کردند.
چوپرا میگوید: «این موش حافظه‌ای از چاقی قبلی دارد. موش با خود میگوید: من قبلا چاق بودم، الان چاق نیستم، اما دلم می‌خواهد به همان وزن قبلی برگردم.»
هنوز برای تعمیم این نتایج از موش به انسان زود است، اما چوپرا معتقد است نقش این ماده می‌تواند هدفی برای ساخت داروهای جدید و تحقیقات آینده در انسان باشد. کلود بوشارد، استاد بازنشسته دانشگاه ایالتی لوئیزیانا نیز با تمجید از این مطالعه یادآور شد که صدها ویژگی ژنتیکی با عوامل خطر چاقی مرتبط هستند و برای تعیین میزان اهمیت این ماده در انسان به تحقیقات بیشتری نیاز است.
چرایی و مکانیسم‌های زیستی بازگشت وزن در بدن انسان
یافته‌های منتشر شده در واشنگتن پست و کشف «حافظه سلولی» تنها بخشی از پازل بزرگ بازگشت وزن است. اگر بارها رژیم گرفته‌اید و وزن کم‌شده دوباره برگشته است، باید بدانید که این موضوع اصلا تقصیر اراده یا بی‌عرضگی شما نیست. سال‌ها به ما گفته شده که کاهش وزن فقط به اراده بستگی دارد: «کمتر بخور و بیشتر حرکت کن!» اما بدن و مغز انسان طی هزاران سال تکامل، سیستم‌های دفاعی پیچیده‌ای برای حفظ انرژی و بقا ساخته‌اند.
برای انسان‌های اولیه، چربی بدن یک ذخیره حیاتی برای مقابله با قحطی بود. بدن انسان امروزی توانایی تشخیص تفاوت میان «کمبود غذا به دلیل قحطی» و «محدودیت عمدی کالری برای رژیم» را ندارد. وقتی با رژیم‌های سخت وزن کم می‌کنید، بدن آن را خطری برای بقا تلقی کرده و دفاع خود را آغاز می‌کند.
۱. نظریه نقطه تنظیم وزن :
مغز و بدن یک محدوده وزنی مشخص را به عنوان حالت تعادل و منطقه امن شناختی حفظ می‌کنند. وقتی وزن شما از این حد پایین‌تر می‌رود، بدن تمام توان خود را برای بازگشت به آن نقطه به کار می‌گیرد. تحقیقات نشان می‌دهد کاهش ۱۰ درصدی وزن می‌تواند میزان انرژی سوزی بدن را تا ۲۵ درصد کاهش دهد؛ چرا که بدن برای صرفه‌جویی، سرعت سوخت‌وساز خود را پایین می‌آورد.
۲. نوسانات هورمونی و افزایش اشتها:
در طول رژیم و پس از آن، هورمون گرلین (Ghrelin) که مسئول ایجاد حس گرسنگی است افزایش می‌یابد و هورمون لپتین (Leptin) که سیگنال سیری را به مغز می‌‌فرستد به شدت افت می‌کند. علاوه بر این، تغییر در سطح هورمون تحریک‌کننده تیروئید (TSH) نیز می‌تواند انرژی سوزی را کاهش دهد. در نتیجه، فرد احساس گرسنگی مداوم کرده و تمایل بیشتری به پرخوری پیدا می‌کند.
۳. افت متابولیسم و از دست رفتن عضلات:
در رژیم‌های ناپایدار و بسیار کم‌کالری، بخشی از وزن کاهش‌یافته مربوط به بافت عضلانی است. از آنجا که عضله موتور اصلی سوخت‌وساز بدن است، با کاهش آن سرعت کالری‌سوزی افت می‌کند. پس از اتمام رژیم و بازگشت به تغذیه عادی، بدن کالری مازاد را سریع‌تر به صورت چربی ذخیره می‌کند و حتی ممکن است وزن شما از قبل هم بیشتر شود (چرخه رژیم یویو).
۴. بیماری‌ها، داروها و عوامل محیطی و روانی:
شرایط پزشکی نظیر کم‌کاری تیروئید، سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS)، افسردگی و همچنین مصرف داروهایی مانند کورتون‌ها، داروهای ضد افسردگی و برخی داروهای فشار خون در بازگشت وزن موثرند. علاوه بر این، استرس، کم‌خوابی، تغییر محیط زندگی و سبک زندگی بی‌تحرک و نشستن‌های طولانی‌مدت، کنترل اشتها را دشوارتر می‌کنند.
چگونه می‌توان از بازگشت وزن جلوگیری کرد؟
رسیدن به وزن دلخواه تنها نیمی از مسیر است و حفظ آن بیش از هر چیز به اتخاذ استراتژی‌های هوشمندانه و پایدار بستگی دارد. برای شکستن چرخه بازگشت وزن، ساختن یک سبک زندگی متعادل و متکی بر عادات غذایی پایدار، مانند افزایش مصرف میوه، سبزیجات و فیبر و تجدیدنظر در رژیم‌های سخت و حذف ناگهانی گروه‌های غذایی، گام نخست محسوب می‌شود. در کنار اصلاح الگوی تغذیه، گنجاندن تمرینات مقاومتی و ورزش منظم نظیر وزنه‌برداری یا تمرین با وزن بدن، نقش حیاتی در جلوگیری از تحلیل عضلات و افت نرخ متابولیسم (Metabolism) ایفا می‌کند. تمرین مهارت غذا خوردن آگاهانه (Mindful Eating) با حذف حواس‌پرتی‌هایی چون تلویزیون یا تلفن همراه، به شما کمک می‌کند تا به نشانه‌های طبیعی گرسنگی و سیری بدن خود بهتر گوش دهید و با توجه بیشتر به طعم و بافت غذا، ارتباط سالمی با تغذیه برقرار سازید. در نهایت، پس از دست‌یابی به وزن هدف، داشتن یک برنامه تثبیت تدریجی تحت نظر متخصص و دریافت پشتیبانی مداوم، مانع از رهاسازی ناگهانی رفتارها و عادات سالم شده و پایداری نتایج را تضمین می‌کند.
